UNESCO svæði

Einstök náttúra, saga og menning

Menningarmálastofnun Sameinuðu þjóðanna (UNESCO) veitir stöðum með ómetanlegt gildi fyrir mannkynið sérstaka viðurkenningu. Á Íslandi teygja UNESCO-svæðin sig yfir heimsminjar í fremstu röð, jarðvanga sem segja sögu jarðhræringa, lifandi vistvang og skapandi borgarsamfélag. Hvert svæði endurspeglar samspil manns og náttúru á einstakan hátt — allt frá fornum þinghelgum og ósnortnum eyjum til jökla, eldfjalla og bókmenntahefðar.

Á Íslandi eru sjö svæði sem njóta alþjóðlegrar viðurkenningar UNESCO. Viðurkenningarnar skiptast í fjóra meginflokka:

Heimsminjar: Þingvellir, Surtsey og Vatnajökulsþjóðgarður — staðir með einstakt alheimslegt gildi.
Jarðvangar (Geoparks): Katla og Reykjanes — svæði þar sem jarðfræðilegur arfur er nýttur til fræðslu og sjálfbærrar ferðaþjónustu.
Vistvangur (Biosphere Reserve): Snæfellsnes — fyrirmyndarsvæði í sjálfbærri þróun og náttúruvernd.
Skapandi borgir: Reykjavík — vagga bókmennta og lifandi menningararfs.

Heimsminjaskrá

Heimsminjasamningur UNESCO, sem samþykktur var árið 1972, byggir á þeirri framsýnu hugmyndafræði að mikilvægustu menningar- og náttúruminjar jarðar tilheyri allri mannkynssögunni óháð landamærum. Markmið samningsins er að virkja alþjóðasamfélagið til að bera kennsl á, vernda og varðveita staði sem hafa ómetanlegt alheimsgildi (Outstanding Universal Value). Með því að staðfesta samninginn skuldbinda aðildarríki sig ekki aðeins til að tryggja vernd sinna eigin minja til frambúðar, heldur taka þau jafnframt þátt í sameiginlegri ábyrgð á verndun sameiginlegs arfs allra jarðarbúa.

Heimsminjaskráin (World Heritage List) er sjálfur listinn yfir þá einstöku staði sem uppfylla ströngustu gæðakröfur og viðmið heimsminjanefndarinnar um menningarlegt eða náttúrulegt gildi. Skráning á heimsminjaskrá er æðsta alþjóðlega viðurkenning sem svæði getur hlotið, en henni fylgja jafnframt skýrar kröfur um markvissa stjórnun, heilleika og lagalega vernd gegn hvers kyns ágangi. Listinn endurspeglar stórkostlegustu afrek mannsandans og ósnortnustu náttúruundur plánetunnar og minnir okkur stöðugt á mikilvægi þess að skila þessum óbætanlegu gersemum ósködduðum til komandi kynslóða.

Á Íslandi eru þrír staðir skráðir á heimsminjaskrána, Þjóðgarðurinn Þingvellir, Surtsey og Vatnajökulsþjóðgarður.

Sjá nánar: Heimsminjaskrá

Jarðvangar

Árið 2015 samþykktu aðildarríki UNESCO formlega stofnun alþjóðlegra jarðvanga UNESCO (UNESCO Global Geoparks). Með því varð jarðfræðilegur arfur hluti af formlegum áætlunum stofnunarinnar í fyrsta sinn í rúma fjóra áratugi. Áætlunin um jarðvanga hefur haft mikil áhrif á heimsvísu þegar kemur að verndun jarðminja, samfélagsþróun og jarðferðamennsku.

Jarðvangar eru sérstaklega afmörkuð landsvæði þar sem jarðfræðilegur arfur af alþjóðlegu vísindagildi er nýttur til að efla sjálfbæra þróun, fræðslu og vísindarannsóknir í nánu samstarfi við nærsamfélagið. Hjá UNESCO fer fram öflugt samstarf innan alþjóðlega jarðvanganetsins (Global Geoparks Network), þar sem lögð er áhersla á gæðaeftirlit, miðlun þekkingar og fræðslu um náttúruvá og loftslagsbreytingar. Útnefningin er endurskoðuð á fjögurra ára fresti til að tryggja að svæðin uppfylli áfram strangar kröfur um vernd og sjálfbæra nýtingu.

Á grundvelli áætlunarinnar er haldin skrá yfir alþjóðlega jarðvanga UNESCO. Þar er að finna einstök jarðfræðileg svæði um allan heim sem búa yfir merkilegri jarðsögu og virkri samfélagsþátttöku.

Á Íslandi eru tveir jarðvangar útnefndir á skrá UNESCO: Katla jarðvangur og Reykjanes jarðvangur.

Sjá nánar: Jarðvangar á Íslandi

Vistvangur

Áætlun UNESCO um manninn og lífhvolfið (Man and the Biosphere – MAB), sem hófst árið 1971, vinnur að því að samræma verndun líffræðilegrar fjölbreytni og sjálfbæra nýtingu náttúrugæða. Vistvangar eru lifandi tilraunasvæði þar sem vísindarannsóknir, náttúruvernd og nærsamfélag mætast til að finna leiðir til að bæta samband manns og náttúru án þess að ganga á gæði umhverfisins.

Á heimsvísu mynda vistvangar alþjóðlegt samstarfsnet þar sem miðlað er lausnum í loftslagsmálum, orkuskiptum og sjálfbæru atvinnulífi. Á Íslandi ber eitt svæði þessa útnefningu: Vistvangur Snæfellsness, þar sem samfélög og ósnortin náttúra vinna saman að sjálfbærri framtíð.

Sjá nánar: Vistvangur – Snæfellsnes

Skapandi borgir

Árið 2026 eru 408 borgir í yfir 100 löndum hluti af netverki UNESCO um Skapandi borgir (Creative Cities, UCCN). Netverkið nær yfir átta skapandi svið: bókmenntir, handverk og alþýðulist, hönnun, kvikmyndir, matargerð, tónlist, fjölmiðlalist (media arts) og húsagerðarlist (architecture).

Frá árinu 2010 hefur alþjóðasjóður UNESCO til stuðnings menningarlegri fjölbreytni (International Fund for Cultural Diversity, IFCD) fjárfest yfir 12,6 milljónir dollara og úthlutað styrkjum til 164 verkefna í 76 þróunarlöndum.

Reykjavík hefur verið hluti af þessu netverki sem bókmenntaborg UNESCO allt frá árinu 2011, en hún var fimmta borgin í heiminum og fyrsta borgin utan enskumælandi svæðis til að hljóta þennan titil.

Sjá nánar: Bókmenntaborgin Reykjavík