Jarðvangar

Árið 2015 samþykktu aðildarríki UNESCO formlega áætlunina um alþjóðlega jarðvanga (UNESCO Global Geoparks). Með því fékk jarðfræðilegur arfur heimsins formlegan sess innan stofnunarinnar til jafns við heimsminjar og lífhvolfsforða. Markmiðið er að veita alþjóðlega viðurkenningu svæðum sem búa yfir jarðminjum og landslagi af einstökum vísindalegum gæðum, fágæti og fegurð.

Ólíkt hefðbundinni náttúruvernd snúast jarðvangar ekki einvörðungu um friðun, heldur um heildstæða nálgun þar sem jarðfræði er fléttuð saman við menningarsögu, lífríki og virka samfélagsþátttöku. Lögð er rík áhersla á sjálfbæra þróun og jarðferðamennsku (geotourism), þar sem sérstaða svæðanna er nýtt til verðmætasköpunar fyrir nærsamfélagið, jafnframt því sem fræðsla og virðing fyrir náttúruöflunum er efld meðal íbúa og gesta.

Á grundvelli áætlunarinnar er haldin skrá yfir alþjóðlega jarðvanga UNESCO, en aðildin krefst virkrar þátttöku í alþjóðlegu samstarfsneti og strangs gæðaeftirlits sem endurskoðað er á fjögurra ára fresti.

Á Íslandi eru tvö svæði skráð á þennan lista: Katla jarðvangur og Reykjanes jarðvangur, sem bæði endurspegla með áþreifanlegum hætti hvernig eldgos, flekaskil og jarðhiti móta líf og menningu fólksins á svæðinu.

Katla jarðvangur (útnefndur 2011, samþykktur 2015)

Katla jarðvangur var fyrsti jarðvangur Íslands og hlaut aðild að Evrópska jarðvanganetinu árið 2011 áður en hann varð formlegur alþjóðlegur jarðvangur UNESCO (UNESCO Global Geopark) við stofnun þeirrar áætlunar árið 2015. Svæðið nær yfir meira en 9.500 km² landsvæði sem spannar þrjú sveitarfélög á Suðurlandi: Rangárþing eystra, Mýrdalshrepp og Skaftárhrepp. Jarðvangurinn afmarkast af einhverjum virkustu og hættulegustu eldstöðvakerfum jarðar, þar sem samspil megineldstöðva á borð við Kötlu, Heklu og Eyjafjallajökul við jökulhettur og vatnsföll hefur mótað einstakt landslag.

Jarðfræðilegt gildi Kötlu jarðvangs er ótvírætt á heimsvísu, en innan hans má finna víðáttumikla sanda, móbergsstapa, gervigíga, jökulhlaupafarvegi og stærstu hraunbreiður sem runnið hafa á sögulegum tíma, svo sem Eldgjárhraun og Skaftárelda (Eldhraun). Þessi ólgandi náttúruöfl hafa ekki aðeins mótað ásýnd landsins heldur einnig sögu, þjóðtrú og búsetuskilyrði íbúanna í gegnum aldirnar, þar sem fólk hefur neyðst til að aðlagast stöðugri vá frá eldgosum, öskufalli og flóðum.

Starfsemi jarðvangsins byggir á virkri samfélagsþátttöku þar sem áhersla er lögð á jarðferðamennsku (geotourism), fræðslu og sjálfbæra nýtingu gæða svæðisins. Með því að tengja saman jarðvísindi, staðbundna matarmenningu, handverk og sögu er stutt við atvinnulíf í dreifbýli og vakin athygli á mikilvægi náttúruverndar. Jarðvangurinn starfar jafnframt sem mikilvægur vettvangur fyrir rannsóknir á náttúruvá og viðbrögðum við henni, sem gerir svæðið að lifandi kennslustofu um ógnir og tækifæri eldfjallalands.

Reykjanes jarðvangur (samþykktur 2015)

Reykjanes jarðvangur hlaut formlega útnefningu sem alþjóðlegur jarðvangur UNESCO (UNESCO Global Geopark) árið 2015, samhliða því að áætlunin var fest í sessi innan samtakanna. Svæðið spannar allan Reykjanesskagann og nær yfir fimm sveitarfélög: Grindavíkurbæ, Reykjanesbæ, Suðurnesjabæ, Vogagerði og Hafnarfjörð. Jarðvangurinn einkennist af því að vera eini staðurinn á þurrlendi jarðar þar sem Mið-Atlantshafshryggurinn gengur á land, sem gerir skagann að einstökum glugga inn í flekaskilin milli Norður-Ameríku- og Evrasíuflekans.

Jarðfræðilegt gildi Reykjaness er óviðjafnanlegt á heimsvísu, en landslagið ber vitni um sífellda endurnýjun jarðskorpunnar með víðáttumiklum nútímahraunum, gígarröðum, móbergsfjöllum og kraftmiklum háhitasvæðum á borð við Gunnuhver og Krýsuvík. Hinar miklu umbrotahrinur og eldgos síðustu ára á Reykjanesskaga hafa enn frekar undirstrikað alþjóðlegt mikilvægi svæðisins sem lifandi rannsóknarstofu, þar sem hægt er að verða vitni að landreki, gliðnun og virkri eldfjallamyndun í rauntíma.

Líkt og í öðrum jarðvöngum UNESCO er starfsemin reist á samvinnu sveitarfélaga, íbúa og atvinnulífs um sjálfbæra þróun, menntun og jarðferðamennsku (geotourism). Áhersla er lögð á að miðla sögu svæðisins – allt frá nýtingu jarðhitans til orkuframleiðslu og nýsköpunar yfir í ríka sögu útræðis og sjósóknar sem mótuðust af hinni hrjóstrugu eldfjallaströnd. Jarðvangurinn stuðlar að vandaðri innviðauppbyggingu, öryggisfræðslu vegna náttúruvár og verndun viðkvæmra jarðminja svo komandi kynslóðir fái notið þeirra.