Heimsminjaskrá

Árið 1995 fullgilti Ísland samning UNESCO frá 1972 um verndun menningar- og náttúruarfleifðar heims.

Samningurinn hefur verið áhrifamikill á heimsvísu þegar kemur að varðveislu menningararfs. Með samningnum sammælast aðildarríki hans um að varðveita menningar- og náttúruarfleifð sem talin er einstök á heimsvísu. Hjá UNESCO fer fram umfangsmikil starfsemi varðandi varðveislu menningar- og náttúruarfleifðar, m.a. leiðbeiningar og fræðsla. Að auki er haldin sérstök skrá um arfleifð sem er í bráðri hættu og ýmis úrræði til aðstoðar í slíkum tilvikum.

Á grundvelli samningsins er hin þekkta heimsminjaskrá UNESCO. Þar er að finna fjölbreytta staði um allan heim sem taldir eru hafa ómetanlegt alheimsgildi og þarfnist varðveislu.

Á Íslandi eru þrír staðir skráðir á heimsminjaskrána, Þjóðgarðurinn Þingvellir, Surtsey og Vatnajökulsþjóðgarður.

Aðrir staðir, sem koma til greina að verða tilnefndir á heimsminjaskrá (Sites on the Tentative list).

Þingvellir (skráðir 2004)

Þingvellir voru samþykktir á heimsminjaskrá UNESCO árið 2004 sem menningarminjar vegna einstaks samspils stjórnmálasögu og náttúruarfleifðar. Staðurinn er helsti helgidómur íslensku þjóðarinnar, en þar kom Alþingi fyrst saman árið 930 og starfaði óslitið fram til ársins 1798. Löggjafar- og dómþingið lagði grunninn að sjálfstæðu samfélagi þjóðveldisaldar án konungsvalds, þar sem lög voru sögð upp af Lögbergi og mikilvægustu ákvarðanir Íslandssögunnar voru teknar, svo sem kristnitakan árið 1000 og stofnun lýðveldisins árið 1944.

Í rökstuðningi heimsminjanefndar UNESCO er lögð sérstök áhersla á að fornleifar á staðnum – búðatóftir, leiðir og mannvirki frá tímum þjóðveldisins – sýni hvernig heilt samfélag nýtti sér náttúrulegt umhverfi í nær níu aldir til að reka eitt elsta starfandi lýðræðislega þing heims. Jarðfræðilegt gildi Þingvallavatns og sigdalsins dýpkar enn frekar þessa heildarmynd, þar sem menningarsagan og ólgandi jarðöflin mætast á einum og sama staðnum.

Surtsey (skráð 2008)

Surtsey var skráð á heimsminjaskrá UNESCO árið 2008 sem náttúruminjar vegna ómetanlegs vísindagildis hennar við rannsóknir á framvindu lífríkis og jarðmyndun. Eyjan reis úr hafi í neðansjávargosi á árunum 1963 til 1967 og var strax friðlýst til að koma í veg fyrir óæskileg mannleg áhrif. Þetta gerði Surtsey að einstöku náttúrulegu rannsóknarsvæði á heimsvísu, þar sem vísindamenn hafa getað fylgst náið með því frá fyrsta degi hvernig vindbornir fræbelgir, sjávarstraumar og farfuglar flytja líf á nýmyndað eldfjallaland og hvernig frumframvinda plöntu- og dýrasamfélaga þróast í ósnortnu umhverfi.

Í umsögn UNESCO er lögð sérstök áhersla á að hreinleiki og ströng vernd eyjarinnar veiti óviðjafnanlega innsýn í líffræðilega ferla sem annars eru ósýnilegir í nútímasamfélagi. Samhliða landnámi fléttna, mosa, æðplantna og síðar máfavarps sem gjörbreytti jarðveginum með áburðargjöf, býður Surtsey upp á mikilvægar upplýsingar um rof öflugu úthafsöldunnar og myndun móbergs úr gjósku við jarðhitavirkni. Eyjan stendur því sem lifandi og ósnert dæmi um sköpun nýs lands og hvernig náttúran nemur ný svæði án nokkurrar íhlutunar manna.

Surtsey er friðlýst svæði á A-hluta Náttúruminjaskrár

Vatnajökulsþjóðgarður (skráður 2019)

Vatnajökulsþjóðgarður var samþykktur á heimsminjaskrá UNESCO árið 2019 sem náttúruminjar undir yfirskriftinni „kraftaverk elds og íss“ (dynamic nature of fire and ice). Svæðið spannar meira en 14% af yfirborði Íslands og er einstakt dæmi á heimsvísu um jarðfræðilegt vígvellir þar sem virk möttulstrókseldvirkni mætir stærsta jökulmassa Evrópu. Undir íshellunni leynast tíu megineldstöðvar – þar á meðal Grímsvötn, Bárðarbunga og Kverkfjöll – sem búa til einstakt landslag móbergsstapa, hnjúka og hyrna þegar eldgos brjótast upp í gegnum hundruð metra þykkan ísinn.

Samspil þessara tveggja andstæðu afla mótar óviðjafnanleg náttúrufyrirbæri sem eiga sér enga hliðstæðu í heiminum, einkum hamfarahlaup sem ryðjast undan jökulröndinni og mynda víðáttumikla sanda, flóðfarvegi og gljúfur eins og Jökulsárgljúfur. Jafnframt hýsa jökulhettan og eldstöðvarnar sérstætt örverulíf í einangruðum undirjökulsvötnum sem veitir vísindamönnum mikilvægar vísbendingar um bæði frumskilyrði lífs á jörðinni og lífslíkur á ísilögðum reikistjörnum og tunglum.

Heimsminjatilnefningin undirstrikar einnig hlutverk Vatnajökulsþjóðgarðs sem lifandi rannsóknarstofu í loftslagsbreytingum. Hér má fylgjast með hraðri hopun skriðjökla, mótun nýrra jökullóna og landrisi samhliða því sem ísfargið léttir, sem gerir garðinn að einum mikilvægasta stað jarðar til að skilja samtímaáhrif hlýnunar á samspil eldvirkni, jökla og lífríkis.