- Dæmigerð skrá um óáþreifanlegan menningararf mannkyns (e. Representative List of the Intangible Cultural Heritage of Humanity): Listi yfir lifandi hefðir sem endurspegla menningarlega fjölbreytni og auka vitund um mikilvægi óáþreifanlegs arfs á heimsvísu (dæmi um samnorræna skráningu sem Ísland á aðild að eru norrænu klinkbátarnir).
- Skrá yfir óáþreifanlegan menningararf sem krefst aðkallandi varðveislu (e. List of Intangible Cultural Heritage in Need of Urgent Safeguarding): Skrá fyrir hefðir og siði sem eiga undir högg að sækja eða eru í útrýmingarhættu þrátt fyrir viðleitni samfélagsins.
- Skrá yfir góða varðveisluvenju (e. Register of Good Safeguarding Practices): Safn verkefna, áætlana og aðferða sem þykja fyrirmyndardæmi um hvernig hægt er að efla og viðhalda lifandi menningararfi með sjálfbærum hætti.
- Þjóðskrá / Landsskrá Íslands um lifandi hefðir: Vettvangur þar sem samfélög og einstaklingar á Íslandi geta tilnefnt og skráð lifandi menningarerfðir, svo sem hefðbundið handverk, félagslega siði, matarhefðir og munnlega sögu.
Súðbyrðingurinn (skráður 2021)
Súðbyrðingurinn er kjarninn í norrænni bátasmíðahefð sem á sér tæplega tvö þúsund ára samfellda sögu. Árið 2021 voru norrænar súðbyrðingshefðir (clinker boat traditions) færðar á skrá UNESCO yfir óáþreifanlegan menningararf mannkyns í sameiginlegri tilnefningu Norðurlandanna, þar á meðal Íslands.
Viðurkenningin snýst ekki aðeins um varðveislu gamalla báta sem safngripa, heldur um að halda lifandi þeirri aldagömlu handverkskunnáttu, efnisþekkingu og sjómennsku sem fylgir smíði þeirra og notkun.
Aðalsmerki súðbyrðingsins felst í því að byrðingsborðin liggja hvert yfir annað (á súð) og eru hnoðuð saman með bátasaumi áður en innviðirnir eru felldir í bolinn. Þessi aðferð gerir bátana einstaklega létta, sveigjanlega og sjógóða í erfiðum aðstæðum. Á Íslandi mótaðist hefðin af sérstakri nýtni og færni, þar sem smiðir nýttu dýrmætan rekavið til að smíða allt frá litlum tveggjamannaförum upp í teinæringa sem voru lífsbjörg þjóðarinnar öldum saman.
Á Íslandi er þessum arfi haldið á lofti hjá áhugafélögum, bátasmiðum og á söfnum eins og Bátasafni Breiðafjarðar á Reykhólum og Síldarminjasafninu á Siglufirði.
Sundlaugarmenning á Íslandi (skráð 2025)
Hvað felur skráningin í sér?
- Verndun lifandi menningar: Áherslan er ekki á byggingar eða laugar sem mannvirki, heldur á sjálfa venjuna, félagslegu gildin og samræðuhefðina sem þrífst í lauginni.
- Aðgengi og lýðheilsa: Viðurkenning á að almennt og hagkvæmt aðgengi allra samfélagshópa að jarðhitalaugum sé hornsteinn að líkamlegri og andlegri vellíðan.
- Miðlun milli kynslóða: Stuðningur við að hefðinni sé viðhaldið með sundkennslu í grunnskólum, öruggri baðmenningu og sjálfsagðri þátttöku barna og ungmenna í pottalífinu frá unga aldri.
- Ábyrg nýting jarðvarma: Vitundarvakning um sjálfbæra umgengni við heita vatnið og náttúruauðlindir sem gera hefðina mögulega.
Lifandi hefðir
Á vefsíðunni Lifandi hefðir gefst fólki kostur á að deila og miðla upplýsingum um lifandi hefðir. Þannig standa vonir til að á vefsíðuna safnist greinargóðar upplýsingar um þær fjölbreyttu hefðir sem stundaðar eru á Íslandi.
Með því að deila upplýsingum á síðunni skapast mikilvæg þekking á fjölbreyttri menningu sem fólk stundar en álítur oft hversdagslega. Þessi þekking verður ekki til nema með þátttöku fólks, þ.e. að það deili þekkingu sinni, og er þessi vefsíða vettvangur til þess.
Lifandi hefðir sem eru m.a. í matarmenningu eru brúnaðar kartöflur, brauðtertugerð og að fara í berjamó.
Myndir
